Kiam oni skribas XHTML-kodon kaj uzas la signokodon Unikodo, oni principe povas skribi ĉiajn ajn signojn rekte per Unikodo, kaj la TTT-legiloj principe devas ilin montri ĝuste (se la signokodo estas ĝuste anoncita - alie la TTT-legilo ne povas scii, kiu signokodo estas uzata en la paĝo). Sed praktike povas tamen esti problemoj vere entajpi iujn specialajn signojn. Eble la tekstoredaktilo, kiun oni uzas, ne plene regas Unikodon. Eble la klavaro, kiun oni uzas, ne havas klavojn por ĉiuj bezonataj signoj.
Se oni havas problemon rekte skribi iun signon, oni povas helpi sin per XHTML-aj signoreferencoj, kiuj indikas la celitan signon per numero. Ekz.:
Δ∞♥€Tiaj signoreferencoj ĉiam komenciĝas per kaj-signo (&) kaj numersigno (#), kaj finiĝas per punktokomo (;). Inter la numersigno kaj la punktokomo oni skribas la Unikodan numeron de la celita signo.
Tiajn signoreferencojn oni povas enmiksi en ordinaran tekston, ekzemple jene:
<p>La Greka litero Δ, estas tre bela, sed
pli bela estas la signo ∞. Plej belas tamen
la kartluda signo ♥.</p>Provu tion en testa XHTML-paĝo. Espereble via TTT-legilo sukcesos montri ĉiujn tri specialajn signojn.
En la ĉi-antaŭaj ekzemploj la numeroj estas skribitaj dekume (kiel normalaj numeroj), kaj tio estas la rekomendinda skribomaniero. Sed principe oni ankaŭ rajtas skribi la numerojn deksesume (per sistemo, kiu uzas 16 ciferojn anstataŭ la kutimaj 10 ciferoj). Tiam oni aldonu “x” (nepre minuskle) post la numersigno, ekzemple: Δ, ∞, ♥ kaj € (tiuj estas la deksesumaj respondaĵoj al la kvar ekzemplaj signoj). Sed iuj TTT-legiloj ne komprenas la deksesumajn numerojn.
Se oni ne scias la Unikodan numeron de iu signo, kiun oni bezonas uzi, oni devas serĉi la numeron ekzemple en ia listo de Unikodaj signoj aŭ en manlibro pri Unikodo. Tiam tre ofte oni trovas nur la deksesumajn numerojn, kaj devas mem rekalkuli ilin kiel dekumajn numerojn (en multaj komputiloj estas kalkulilprogramo, per kiu oni povas tion tre facile fari). Se oni skribas deksesume en la XHTML-kodo, oni riskas, ke iuj legiloj ne komprenas, kiun signon oni celas.
Numeraj signoreferencoj estas sufiĉe fidindaj (la TTT-legiloj ilin komprenas sufiĉe bone), sed ili povas esti maloportunaj por la paĝoverkanto. Ne estas facile memori tiajn numerojn, kaj se oni akcidente skribas ekzemple “8363” anstataŭ “8364”, oni ne tuj facile rimarkas la eraron.
Tiam oni povas anstataŭe uzi simbolajn signonomojn, ankaŭ nomatajn entoj. En tiaj kodaĵoj uziĝas mallonga kodvorto anstataŭ numero:
ΔΔ, la Greka majuskla litero “delto” (Δ)∞∞, infinito-signo (∞)♥♥, kero-signo (♥)€€, eŭro-signo (€)Tiam oni skribas kaj-signon (&) antaŭ la simbola nomo, kaj punktokomon (;) poste.
Jen la ĉi-antaŭa ekzemplo kun simbolaj signonomoj anstataŭ numeraj signoreferencoj:
<p>La Greka litero Δ, estas tre bela, sed
pli bela estas la signo ∞. Plej belas tamen
la kartluda signo ♥.</p>La prezento en TTT-legilo estu tute la sama. Δ estas tute sinonima kun Δ. Tamen iuj malnovaj legiloj ne komprenas ĉiujn simbolajn nomojn, kaj tial numeraj signoreferencoj estas iom pli sekuraj.
Ne por ĉiuj Unikodaj signoj ekzistas tia simbola nomo. Tiujn simbolajn nomojn, kiuj ja ekzistas, vi povas trovi en miaj paĝoj pri signokodoj, precipe en la paĝoj “Latino 1” kaj “Kiel skribi signojn en HTML”.
Oni ne nepre devas uzi Unikodon por la rekte skribata teksto. Oni povas uzi ankaŭ aliajn signokodojn.
Tre ofta signokodo (verŝajne ankoraŭ la plej ofte uzata kodo en la Interreto) estas Latino 1 (Latin 1, ISO-8859-1). Multaj tekstoredaktiloj komprenas nur Latinon 1, kaj tute ne povas skribi Unikode.
Latino 1 enhavas multe malpli da signoj ol Unikodo, kaj se oni uzas Latinon 1 por la normalaj signoj (tiuj, kiujn oni skribas rekte), oni bezonas uzi signoreferencojn aŭ simbolajn signonomojn pli ofte. Sed rimarku, ke numerajn referencojn oni ĉiam skribas kun la Unikodaj numeroj de la signoj. Numeraj signoreferencoj estas tute sendependaj de la signokodo, kiun oni uzas por rekte skribi signojn.
Ekzemple en la signokodo “windows-1252” la eŭro-signo havas la numeron “128”. Se oni uzas “windows-1252” kiel signokodon en XHTML-paĝo, oni povas rekte skribi eŭrosignon per bitoko kun la numero 128 (la tekstoredaktilo tiam simple montras eŭro-signon - oni skribas la signon rekte). Sed se oni tiam volas skribi eŭro-signon per signoreferenco, oni ne povas skribi “€”. En Unikodo tute ne ekzistas signo kun la numero “128”. Oni devas tiam uzi la Unikodan numeron de la eŭro-signo, “8364”, skribante €.
Noto: Se oni tamen provas uzi “€”, povas esti, ke la TTT-legilo montras la celitan eŭro-signon, sed principe ĝi povas montri ĉion ajn. En Unikodo ne estas difinita ia signo por kodpozicio 128, kaj ĉio ajn povas okazi. Eble hazarde la afero funkcias en tiu legilo, per kiu oni kontrolas, sed oni ne povas scii, ĉu aliaj legiloj kondutos same. Se oni nepre volas uzi la kodon “windows-1252” por eŭro-signo, oni skribu la eŭro-signon rekte laŭ tiu kodo. Tiam ĉio estas ĝusta. Se oni uzas Latinon 1, oni devas skribi eŭro-signon per numera referenco aŭ per simbola nomo, ĉar en Latino 1 la eŭro-signo tute ne ekzistas.
Jam en la komenca leciono pri Formalaĵoj vi lernis, kiel indiki per meta-elemento, kiu signokodo estas uzata en la paĝo. Ene de la head-elemento, prefere kiel unua elemento ene de head estu la jena indiko:
<meta http-equiv="Content-Type"
content="text/html; charset=utf-8" />Kompreneble, se oni uzas alian signokodon ol “utf-8” (unu speco de Unikodo), oni devas indiki tiun signokodon anstataŭ “utf-8”. Se oni uzas Latinon 1, oni skribu jene:
<meta http-equiv="Content-Type"
content="text/html; charset=iso-8859-1" />Se oni uzas “ekzotikajn” signojn, kaj skribas ĉion tute ĝuste, laŭ ĉiuj reguloj, povas tamen esti, ke la signoj ne ĝuste aperas por ĉiuj legantoj. Ne ĉiuj komputiloj havas tiparojn kun ĉiuj strangaj signoj, kaj ne ĉiuj TTT-legiloj estas agorditaj por uzi tiparojn kun la bezonataj signoj. Iuj TTT-legiloj eĉ enhavas erarojn, kaj ne povas montri ĉiujn specialajn signojn, kvankam la komputilo havas la bezonatajn signojn en la uzata tiparo. Ni vivas en neperfekta mondo. Tamen ĝenerale la komputiloj, la tiparoj kaj la TTT-legiloj fariĝas ĉiam pli bonaj, kaj ĉiam pli bone ekipitaj.
Ĝenerale tiuj signoj, kiuj enestas en la signokodo “Latino 1” estas relative sekuraj. Pri ili oni ne bezonas timi. Sed ĉiuj aliaj signoj ĉiam estas iom riskaj. Ĝenerala konsilo estas uzi nur tiajn specialajn signojn, kiujn oni vere bezonas. Se oni skribas tekston en la Rusa, oni ja devas uzi Rusajn literojn, kaj se oni skribas tekston en la Araba, oni devas uzi Arabajn literojn. Tiam la specialaj signoj estas neeviteblaj.
Sed se oni ekzemple volas skribi prezojn en eŭroj, oni ne nepre devas uzi la eŭro-simbolon. Sufiĉas skribi la vorton “eŭro” aŭ la oficialan mallongigon EUR. Alia ekzemplo povas esti citiloj. Klare estas tre alloge uzi ĝustajn citilojn laŭ la tipografiaj reguloj por la Angla (ekzemple “citaĵo”), aŭ por la Germana (ekzemple „citaĵo“) aŭ por la Franca (ekzemple « citaĵo »), sed vere fidindaj estas nur la simplaj citilaj signoj de Askio: "citaĵo". Ili eble estas tedaj kaj eĉ iom malbelaj, sed ili ĉiam funkcias. (Povas esti, ke via TTT-legilo montras la Anglajn kaj Germanajn citiloj en la ĉi-antaŭaj ekzemploj tute same kiel simplajn Askiajn citilojn, precipe se vi uzas Unikson aŭ Linukson. Ankaŭ povas esti, ke tiuj citiloj nur aperas kiel demandosignoj aŭ simile, se la bezonataj signoj mankas en la uzata tiparo, aŭ se via TTT-legilo estas iom malnova, aŭ se...)
Per stilfolioj, kaj ankaŭ alimaniere, eblas indiki (proponi) al TTT-legilo, kiun tiparon ĝi uzu por montri tekston. Multaj pensas, ke oni povas eviti problemojn pri specialaj signoj, se oni indikas ian taŭgan tiparon, kiu supozeble enhavas la bezonatajn signojn. Sed efektive tia indikado povas ofte malhelpi al ĝusta montrado de specialaj signoj. Kiam oni uzas en XHTML-paĝo specialajn signojn (ekster la signorepertuaro de Latino 1), oni prefere evitu ĉian indikadon de tiparoj. Sed se oni uzas nur sekurajn signojn (signojn en la repertuaro de Latino 1), tiam oni povas libere indiki tiparojn (por beleco, ornamocele...) sen risko de problemoj.
La Esperantaj literoj kun supersignoj (ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ kaj ŭ) klare estas ekzemploj de specialaj signoj. Sed se oni faras XHTML-paĝojn en Esperanto, oni ja bezonas ilin uzi.
Se oni uzas Unikodon, kaj se la tekstoredaktilo, per kiu oni kreas la paĝojn, regas Unikodon, kaj se oni aranĝis tiel, ke oni povas ĝuste tajpi tiujn literojn per la klavaro, oni povas rekte skribi tiujn signojn en la XHTML-kodo, kaj ĉio devas bone funkcii.
Alie oni povas uzi numerajn signoreferencojn. Jen la numeraj referencoj de la supersignaj Esperantaj literoj:
| Litero | Priskribo | Numera referenco |
|---|---|---|
| Ĉ | Majuskla C kun cirkumflekso | Ĉ |
| ĉ | Minuskla c kun cirkumflekso | ĉ |
| Ĝ | Majuskla G kun cirkumflekso | Ĝ |
| ĝ | Minuskla g kun cirkumflekso | ĝ |
| Ĥ | Majuskla H kun cirkumflekso | Ĥ |
| ĥ | Minuskla h kun cirkumflekso | ĥ |
| Ĵ | Majuskla J kun cirkumflekso | Ĵ |
| ĵ | Minuskla j kun cirkumflekso | ĵ |
| Ŝ | Majuskla S kun cirkumflekso | Ŝ |
| ŝ | Minuskla s kun cirkumflekso | ŝ |
| Ŭ | Majuskla U kun hoketo | Ŭ |
| ŭ | Minuskla u kun hoketo | ŭ |
Jen ekzemplo, kiun vi povas aldoni al testa XHTML-paĝo, kaj provi en TTT-legilo:
<p>
Eĥoŝanĝo ĉiuĵaŭde.
EĤOŜANĜO ĈIUĴAŬDE.
</p>Se oni volas skribi pli longajn tekstojn, estas tamen preferinde trovi tekstoredaktilon, kiu regas Unikodon, kaj aranĝi taŭgan manieron rekte tajpi tiujn signojn.
Kiel lasta elturniĝo, oni povas skribi surogate, ekzemple per la H-skribo (“ehhoshangho chiujhaude”) aŭ per la X-skribo (“ehxosxangxo cxiujxauxde”), sed tiam uzu surogatan sistemon, kiun plej multaj jam bone konas (ne eksperimentu per malmute konataj sistemoj, nek kreu propran flikaĵon).
Pli detalajn klarigojn vi povas trovi en miaj paĝoj pri Esperantaj literoj en TTT.
Klarigojn, kiel aranĝi klavaron, per kiu eblas rekte tajpi Esperante laŭ Unikodo, vi povas trovi en miaj paĝoj pri “Esperanto en Linukso” kaj “Esperanto en Vindozo”. Tie estas ankaŭ kelkaj konsiloj pri taŭgaj programoj, ekzemple tekstoredaktiloj, kiuj bone komprenas Unikodon. Se vi uzas alispecan komputilon, mi bedaŭrinde ne povas konsili.